Hãng Đĩa Asia Electric (Asia / Nhà Á Châu): Lịch Sử, Sản Phẩm Và Di Sản Qua Các Tài Liệu Lưu Trữ Việt Nam Và Quốc Tế
Biểu Tượng Tiên Phong Của Ngành Công Nghiệp Âm Nhạc Việt Nam Thời Thuộc Địa
Hãng đĩa Asia Electric (thường gọi tắt là Asia hoặc Nhà Á Châu) là hãng thu âm và sản xuất đĩa hát đầu tiên do người Việt làm chủ tại Đông Dương thuộc Pháp, đánh dấu bước ngoặt bản địa hóa công nghệ ghi âm giữa bối cảnh thị trường bị chi phối bởi các ông lớn phương Tây như Pathé, Odéon, Beka hay Columbia.
Thành lập khoảng năm 1935–1936 tại Chợ Lớn (Sài Gòn), hãng nhanh chóng trở thành biểu tượng văn hóa đại chúng ở Nam Kỳ, Bắc Kỳ, Trung Kỳ và mở rộng sang Lào, Campuchia. Nhãn hiệu đặc trưng – với biểu tượng cách điệu chữ "Asia Electric", ký tự Hán "有聲有色有樂" (hữu thanh hữu sắc hữu lạc), và dòng chữ "Fabriqué par la Manufacture Indochinoise de Disques" – cùng thông tin đăng ký bản quyền ngày 22 août 1939 tại Tòa Thương mại Sài Gòn (số 2349 & 3075630) bởi ông Ngô Văn Mạnh, "Maison Asia", 324 quai de Choquan, Chợ Lớn – chính là minh chứng cho khát vọng tự chủ công nghệ của người Việt giữa thời thuộc địa.
Thông tin về Asia Electric chủ yếu được lưu giữ qua các nguồn Việt Nam (blog sưu tầm như cdnhacviet.blogspot.com, taybui.blogspot.com, nhacxua.vn v.v...), cơ sở dữ liệu quốc tế (Discogs.com), blog chuyên sâu về đĩa shellac Đông Nam Á (shellacdetective.wordpress.com), và các diễn đàn sưu tầm 78rpm (Facebook groups Southeast Asia 33/45/78rpm). Ở Pháp, dù đã tìm kiếm sâu trên Gallica.bnf.fr và các kho lưu trữ thuộc địa, không có tài liệu chính thức trực tiếp về hãng (có lẽ vì Asia là doanh nghiệp địa phương nhỏ, không thuộc hệ thống Pháp chính thức), nhưng một số đĩa Asia hiếm được rao bán trên eBay Pháp với mô tả "rare 78rpm shellac Asia Electric Disques Saigon-Cholon cantonese song Indochine".
Lịch Sử Thành Lập Và Phát Triển
Ông Ngô Văn Mạnh (còn gọi là M. Ngo-Van-Manh) – một doanh nhân gốc Việt sở hữu nhà máy cao su – là người sáng lập. Theo nhiều nguồn (Discogs, Shellac Detective), ông được anh rể gợi ý bước vào ngành ghi âm năm 1935, mua lại thiết bị cắt đĩa lỗi thời từ Pathé (Pháp) với giá rẻ. Ban đầu chất lượng âm thanh kém hơn đĩa nhập khẩu, nhưng Asia Electric cạnh tranh bằng giá rẻ (khoảng 1,20 piastre [Đồng bạc Đông Dương] khi đổi đĩa cũ) và nội dung thuần Việt, nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường trung lưu và lao động.
1935–1936: Khởi nghiệp tại 324 quai de Choquan (nay thuộc TP.HCM). Phát hành đĩa đầu tiên, ký hợp đồng độc quyền với hàng loạt nghệ sĩ nổi tiếng, đặc biệt là cô Tư Sạng (sau này trở thành vợ ông Mạnh).
1937–1939: Quảng cáo rầm rộ trên báo Ngày Nay (5/9/1937), Dân Mới Sài Gòn (29/4/1939), Tuần Lễ (21/9/1939). Tự hào là "đĩa hát do người An Nam sản xuất", kêu gọi tẩy chay hàng ngoại. Đăng ký bản quyền chính thức tại Pháp và Tòa Thương mại Sài Gòn ngày 22/8/1939. Ông Mạnh phát triển công thức shellac riêng gọi là "ebonite" để cải thiện độ trong của âm thanh.
1943: Dưới thời Nhật chiếm đóng, hãng bị ép thay thế bằng công ty Nhật (do Đông Dương có nguồn cao su dồi dào để ép đĩa shellac).
Sau 1945: Ông Mạnh lấy lại nhà máy, tiếp tục sản xuất. Thành lập các sub-label: Đại Việt, Kim-Thanh, Việt Thanh (1953 – do em gái thứ bảy Ngô Thị Khá làm giám đốc), Hồng Hoa (khoảng giữa thập niên 1950), và có thể là Lam Sơn.
1950s–1975: Cạnh tranh khốc liệt với các hãng mới (Continental, Sóng Nhạc, Premier...), Asia Electric dần ngừng dùng tên chính, chuyển sang Hồng Hoa và Việt Thanh. Năm 1959, Việt Thanh tái cấu trúc thành Sóng Nhạc (do Nguyễn Tất Oanh sáng lập), bắt đầu sản xuất đĩa 33⅓ và 45 vòng. Nhà máy Asia tồn tại đến 30/4/1975 thì bị bỏ hoang.
Sau 1975: Năm 1977 phục hồi thành hợp tác xã nhà nước (Quyết định 480/QĐ-UBND). Năm 1992 trở thành doanh nghiệp nhà nước hạng I, sau đổi tên Saigon Audio, rồi hợp nhất vào SAIGON VAFACO năm 2003.
Sản Phẩm Và Danh Mục Nghệ Sĩ
Asia Electric chuyên đĩa 78rpm shellac 10 inch, sử dụng công nghệ "Đông Dương sản xuất bằng cao su" (cao su tổng hợp shellac). Catalog ước tính vài trăm titles (từ series 1xxx đến ít nhất 1967), tập trung vào:
Cải lương & vọng cổ: Chiếm tỷ lệ lớn nhất, với các bộ đĩa dài kỷ lục như San Hậu (25 đĩa, cô Tư Sạng hát chính, thu late 1930s), Xử Án Bàng Quý Phi (20 đĩa), Lục Vân Tiên, Kim Vân Kiều.
Tuồng cổ, tân nhạc, nhạc dân tộc: Bao gồm nhạc Lào, Khmer, Hoa kiều (Cantonese Song).
Nghệ sĩ tiêu biểu: Cô Tư Sạng (Đoàn Thị Sạng, 1911–1955, vợ ông Mạnh), Năm Châu (chồng cũ của Tư Sạng), Phùng Há, Út Trà Ôn, Thanh Tao, Tư Út, Ba Bến Tre, Hồng Châu, Năm Nghĩa, Thành Công, Trần Văn Trạch, Đức Quỳnh...
Đĩa Asia thường in nhãn hai mặt Việt-Pháp, series "Yellow Label" nổi bật. Chất lượng ban đầu kém (tiếng rè) nhưng giá rẻ nên cực kỳ phổ biến ở nông thôn Nam Bộ.
Vai Trò Văn Hóa Và Di Sản
Asia Electric không chỉ là doanh nghiệp mà còn là phong trào "Việt hóa âm nhạc" giữa thời thuộc địa, khuyến khích người Việt dùng hàng nội thay vì Pathé hay HMV. Hãng góp phần lưu giữ hàng ngàn giờ cải lương, tuồng cổ trước khi bị chiến tranh tàn phá. Sau 1975, hầu hết matrix (khuôn ép) bị phá hủy hoặc tái chế, chỉ còn vài trăm đĩa sống sót qua sưu tầm tư nhân ở Mỹ, Úc, Pháp.
Hiện nay (cho tới 2025): Discogs liệt kê Asia Electric với hơn 40 releases được số hóa một phần.
Các đĩa hiếm được săn lùng với giá hàng nghìn USD trên eBay, Facebook groups 78rpm Đông Nam Á.
Blog Shellac Detective (cập nhật 2025) là nguồn nghiên cứu sâu nhất, với bài viết chi tiết về San Hậu và tiểu sử ông Ngô Văn Mạnh.
Ở Việt Nam, cộng đồng nhacxua.vn và YouTube (kênh JerryECollection) đang số hóa dần các bộ đĩa Asia.
Từ một nhà máy nhỏ ở Chợ Lớn với thiết bị cũ của Pathé, Ngô Văn Mạnh đã xây dựng Asia Electric thành đế chế âm nhạc Việt kéo dài gần 40 năm, vượt qua chiến tranh, thay đổi chế độ và công nghệ.
Dù thông tin ở Pháp rất ít (chỉ gián tiếp qua các đĩa lưu lạc), di sản của hãng vẫn sống mãi qua những chiếc đĩa nhựa cũ kỹ – chứng nhân cho khát vọng độc lập văn hóa của người Việt thế kỷ 20.
Việc số hóa và nghiên cứu Asia Electric cần được đẩy mạnh hơn nữa, để cái tên Ngô Văn Mạnh và "Nhà Á Châu" được ghi nhận xứng đáng trong lịch sử âm nhạc Việt Nam.
Cover Nhạc Việt tổng hợp và biên soạn
307530. -- M. p. désigner des disques à aiguille, déposée le 22
août 1939, à 15 heures, au greffe du tribunal de commerce de Saïgon
(no. 2349), par M. Ngo-Van-Manh, "Maison Asia", 324, quai de Choquan,
Cholon (Cochinchine Française). (C.V.)
Đĩa nhọn sản xuất bởi công nghệ Đông Dương bằng cao su
3075630. -- Từ dành cho các điã nhọn, trình toà ngày 22 tháng 8 1939, 15
giờ, được chứng nhận bởi tòa án thương mại ở Sài Gòn (số 2349), do Ô.
Ngô Văn Mạnh, "Nhà Á Châu", 324 bến Chợ Quán, Chợ Lớn (Nam Kỳ Pháp).
(Các màu thay đổi)
Cám ơn bạn Thomas Henry cung cấp tư liệu này cho tôi. Nhãn hiệu của hãng dĩa Asia được đăng ký ở Pháp năm 1939.
Tôi không hiểu tại sao tên tuổi ông Ngô Văn Mạnh không được ca tụng rộng
rãi? Ông là người Việt đầu tiên đứng lên lập công ty sản xuất đĩa nhạc
ở Đông Dương. Tôi không biết hãng Asia sản xuất bao nhiêu bộ đĩa,
nhưng khối lượng ấy phải lên dăm ba trăm đề mục. Cải lương và vọng cổ
là món chính của hãng Asia, nhưng ông Henry cũng cho hay là hãng này
cũng sản xuất các đĩa nhạc Lào.
Tôi đã biết một ít về ông Ngô Văn Mạnh và hãng Asia cho bộ sách / đĩa Longing For the Past: The 78 RPM Era in Southeast Asia, nhưng các tư liệu viết về ông rất hiếm.
Nguồn : https://taybui.blogspot.com/2015/03/asia-electric-asia-ien-tu-1939.html?m=0
Asia
ReplyDelete1718-1-Tiếng Xuân (Đức Quỳnh, Ban nhạc P. Ng. Công Đề) – Ngọc Thanh & Đức Quỳnh
1718-2-Đêm trăng xưa (Đức Quỳnh, Ban nhạc P. Ng. Công Đề) – Trần Văn Trạch
Asia
1719-1- Xuân vui (Đức Quỳnh, Ban nhạc P. Ng. Công Đề) – Đức Quỳnh
1719-2-Nhớ mẹ (Đức Quỳnh, Ban nhạc P. Ng. Công Đề) – Đức Quỳnh
Asia
1720-1-Tống biệt (Đức Quỳnh, Ban nhạc Paul Đề) – Trần Văn Trạch
1720-2-Hò khoan (Đức Quỳnh, Ban nhạc Paul Đề) – Ngọc Thanh
Asia
1788 -½ Hòa Bình 48 (Lê Thương , Ban nhạc Traco) - Trần Văn Trạch (Nguyễn Thanh Phong bổ sung)
Asia
1922-1-Giờ biệt ly ( ?, Ban nhạc P. Ng. Công Đề) – Ngọc Thanh
1922-2-Xuân mới ( ?, Ban nhạc P. Ng. Công Đề) – Ngọc Thanh
Dạ, xin cám ơn anh!
ReplyDeletesố 1911,1922 là ý nghĩa gì ạ. lúc đầu em cứ ngõa là năm sản xuất
ReplyDeleteDạ, mã số (nếu có) của dĩa.
Delete